Mimarlık Kentleşmenin Neresinde?
Adana
Tarihçe ve Coğrafi Özellikler
Yazdırılabilir Sayfa

Adana, Türkiye''nin güneyinde Akdeniz Bölgesi''nin Doğu Akdeniz Bölümü''nde yer alan 14.030 km² yüz ölçümüne sahip bir ildir. İlçe sayısı 13 olan Adana''nın 46 Belediyesi,550 köyü bulunmaktadır. Adana ili ve il merkezi Türkiye''nin en önemli tarımsal üretim bölgelerinden olan Çukurova Deltasi''nda yer alır ve esas olarak gelişimi ve ekonomisi tarımsal üretim ve tarıma dayalı endüstri yoğunlukludur. 05.06.1986 tarihinde çıkarılan 3306 sayılı yasa ile Büyükşehir statüsüne kavuşmuştur.

2000 yılı Genel Nüfus Sayımı sonuçlarına göre; 1 849 473 olan ilimiz toplam nüfusunun 1.397.853’ü şehirlerde (%64,90), 451.625’i (%35.10) ise köylerde yaşamaktadır.

Yıllık şehir nüfusu artış hızı %21.70, köy nüfusu artış hızı ise % 6.29’dur. Büyükşehir nüfusu 1.130.710’dur. Erkek nüfus oranı %49.74, kadın nüfus oranı %50.26’dır. Adana ili şehir nüfusu açısından Türkiye beşincisi il nüfusu açısından ise Türkiye altıncısıdır.

Adana, nüfus sayısı, yoğunluğu, artışı, kentleşme ve ekonomik gelişme hızı bakımlarından başta gelen illerdendir. Nüfus yoğunluğu, Türkiye ortalamasının iki katına yakındır (95 kişi/km²). Nüfusun yaklaşık %66''sı (1/3''den çoğu il merkezinde) kentsel; %34''ü de kırsal yerleşmelerde yaşar. Ilçe merkezlerinden kimileri (Kadirli, Kozan, Ceyhan) nüfus sayıları ve işlevleri bakımından birer orta boylu kent niteliğindedir. Adana ili, nüfus artış hızı bakımından Türkiye''de 3. sırayı alır (yılda yaklaşık %0.36).Çalışan nüfusun genel nüfusa oranı %40''ın üstündedir. Bunun yaklaşık %65''i tarım, %15 işleme endüstrisi kollarında çalışır. Türkiye''nin iç ve dış ticaretinde önemli rol oynayan kimi tarım ürünleri büyük ölçüde Adana''da yetiştirilir. İl topraklarının yaklaşık %36''sı tarıma ayrılmıştır.

Adana ili 35°-38° kuzey enlemleri ile 34°-46° doğu boylamları arasında yer almaktadır. İl merkezi Akdeniz''e yaklaşık 50km uzaklıktadır. Seyhan ve Yüreğir ilçeleri ilin merkezini oluşturur. Kuzeyinde Kayseri, doğusunda Osmaniye, Kahramanmaraş ve Gaziantep, batısında Niğde ve İçel güneydoğusunda Hatay illeri yeralmaktadır. Güneyi 160km’yi bulan Akdeniz kıyılarıyla sınırlanan şehrin merkezinin denizden yüksekliği 23 metredir.

İlin, İç Anadolu''dan Suriye ve Mezopotamya''ya uzanan yollar üzerindeki konumu önemlidir. Toroslar ve Amanos Dağları Birinci Dünya Savaşı yıllarında demir yoluyla aşıldı. 1950''den sonra iç Anadolu, Güneydoğu ve Doğu Anadolu''ya stratejik önemide olan düzenli kara yollarıyla bağlandı.

Adana, toprakları içinden geçen Seyhan ırmağı sayesinde çok verimlidir. NATO''nun İncirlik Hava Üssü, Adana il merkezinin yaklaşık 12km doğusundadır

Adana kentinin bulunduğu Çukurova Deltası, Akdeniz kıyılarından kuzeyde Toros Dağları''nın yüksek tepelerine uzanır. Yeryüzü şekilleri bakımından farklı iki bölümden oluşur. Güneyde, il alanının yaklaşık %27''sini kaplayan alçak, sıcak ve verimli ovalar yayılır. Bunların başlıcaları, Seyhan, Ceyhan ve Tarsus ırmaklarının yüzyıllardan beri sürüklediği alüvyonlarla oluşan Çukurova Deltası (Adana Ovası olarak bilinir) ve Ceyhan ırmağının açtığı boğaz ile Adana Ovası''ndan ayrılan Ceyhan Ovasıdır. İlin kuzeyi tepelikler, yaylalar ve büyük bir bölümü Toros sistemine bağlı dağlarla kaplı çok engebeli bir bölgedir. İl topraklarının yaklaşık %73''ü kaplayan bu bölümün batısında Karanfildağı (3059 m), Güzeller Tepesi (3461 m) ve il sınırının biraz dışında Demirkazık Tepesi (3756 m) gibi Orta Toros''ların, Aladağlar adıyla bilinen, yer yer sürekli kar ve küçük buzulların görüldüğü en yüksek dorukları yer alır. Doğudaki dağlar, Doğu Toroslar adıyla, Kuzey-Doğu yönünde birbirine koşut ve yer yer 2500-3000m''yi aşan sıralar halinde uzanır. İlin kuzey ve güney bölümleri arasında yer şekillerindeki bu ayrılık iklim, bitki örtüsü, tarım etkinliklerinin niteliği, nüfus yoğunluğu, kentleşme derecesi gibi bir çok konuda farlılıklara yol açar. Denizden uzaklaştıkça karasal bir nitelik kazanan Akdeniz iklim etkisi egemendir.

Tarihçe
Adana''ya ait en eski yazılı kayıtlara ilk defa, Anadolu yarımadasının en köklü uygarlıklarından biri olan Hititlerin kaya kitabelerinde rastlanmaktadır. Boğazköy metinleri olarak bilinen MÖ 1650 yıllara tarihlenen bir Hitit tabletinde, Adana havalisinden “Uru Adania” yani “Adana Bölgesi” olarak bahsedilmektedir. Bu konuda sadece bu tablet dikkate alınacak olsa bile “Adana” ismi en az 3640 yıllık bir geçmişe sahiptir. Sırası ile bu bölgeye gelen her kavim, devlet ve gelişen her uygarlık kendi kültür anlayışı ve değerleri içerisinde beldelere isim vermiş ve isimlerin anlamını açıklamıştır. Homer''in Ilyada''sında da bu bölgeye Adana denilmiştir.

“Danuna” isminin de MÖ yasayan kavimlerce bu bölge için kullanıldığı bilinen bir gerçektir. Bulunan kayıtlarda da mevcuttur. Hatta Danunalıların yöre kurallarına ad ve paye verecek kadar kudretli oldukları da bilinmektedir. “Danuna” adının asırlar boyunca değişerek zamanla “Batana” ve daha sonra “Adana” olması da çok kuvvetle muhtemeldir.

Yöreye gelen Türkler''in, yüksek Torosları aşıp güneye doğru sarkmaları sırasında yöreye "Çukurova" adını vermeleri de doğanın insanlara verdiği ilhamın güzel bir örneğidir. Toroslardan sonra adeta düz bir görünüm içinde çok tatlı bir eğimle Akdeniz''e kadar inen bu bereketli topraklar Türkler için "Çukurova" olarak bilinmiştir. Günümüze kadar da böyle bilinmektedir.

Bölgenin tarihi adı olan Kilikya ve Silisya (Cilicia) da bu bölgede bulunan zengin Kilkin yani kireç ve yine çok bol olarak bulunan Silex yani çakmak taşı madenlerinden dolayı verilmiştir. Bir başka ifade ile yöre, coğrafi özelliklere göre isimlendirilmiştir.

İlkçağda Adana, Anadolu''yu baştan başa geçerek Gülek boğazı''ndan Tarsus''a inen yol üzerinde bir konak yeriydi. Hitit tabletlerinden Hititler döneminde kent ve çevresinde Kizzuvatna Krallığı''nın egemen olduğu anlaşılmaktadır. Yöre, MÖ 16. yy''da Hitit Federasyonu''na, Hitit Devleti yıkıldıktan sonra Çukurova''da kurulan Kue Krallığı''na bağlandı. MÖ 9. yy sonlarına doğru Asur, MÖ 6. yy''da Persler, MÖ 333''te Büyük İskender''in egemenliğine girdi. İskender''in ölümünden (MÖ 323) sonra da Selefkiler''e bağlandı. MÖ 66''da Romalı konsül Pompeius tarafından ele geçirildi. Roma İmparatorluğu ve Bizans dönemlerinde, elverişli konumu nedeniyle önemli bir ticaret merkezi durumuna gelen 704''de Halife Abdülmelik tarafından Emevi topraklarına katıldı. Abbasi halifesi Harun Reşit eski ilkçağ kalesini (Adana kalesi) yeniden yaptırdı. IX. yy''da Adana Çukurova''nın önemli bir kültür ve ticaret merkezi durumundaydı. Aynı yüzyılda Yazman adlı bir Türk komutan bölgeyi yarı bağımsız yönetti. Bölge daha sonra Mısır''daki Tolunoğulları''nın eline geçti.

Bizanslılar, Abbasiler''in zayıf düşmesinden yararlanarak 10. yüzyılın başlarında kenti yeniden topraklarına kattılar. Alparslan''ın Malazgirt Zaferi''ni (1071) izleyen yıllarda Adana, Selçuklular''ın egemenliğine girdi (1083-1097). Bu dönemde Çukurova''ya Doğu''dan gelen bir çok Türk boyu yerleşti. 1097 Haçlı seferiyle Adana''da Selçuklu egemenliği sona erdi. 14. yüzyılın ilk yarısında Memluklular''ın eline geçen Çukurova''ya çok sayıda Türkmen oymağı yerleştirildi. 1352''de yöreye Memluklullara bağlı Türkmen Beylerinden Yüregiroğlu Ramazan Bey egemen oldu. Ramazanoğulları adını alan Beyliğin merkezi Adana''ydı. Ramazanoğulları''nın yönetiminde kent genişledi, camiler, hanlar, kamu binalarıyla süslendi.

Yavuz Sultan Selim''in Mısır seferi (1517) sırasında Osmanlı topraklarına katılan Adana''yı 1608''e kadar yine Ramazanoğulları yönetti.1672''de Adana’ya uğrayan Evliya Çelebi kente ilişkin ayrıntılı bilgi verir. Adana, 19. yy''ın ortalarına doğru Osmanlı Devleti''ne karşı ayaklanan Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa tarafından ele geçiridi ve Mısır Ordusu''nun karargahı olarak kullanıldı. Londra antlaşmasıyla (1840) Osmanlılar''a geri verildi.1867''deki yönetsel düzenlemede vilayet oldu. 1886''da Mersin-Adana demiryolunun açılması, pamuk tarımının ve kentin ekonomisinin canlanmasına, nüfusun artmasına neden oldu. Ermeniler''in 1909''daki ayaklanma girişimleri bastırıldı.

Birinci Dünya Savaşı sırasında (1914-1918) Toros ve Gavurdağı tünelleri ve Bağdat demiryoluyla kent İstanbul ve Suriye''ye bağlandı. Birinci Dünya Savaşı sonrasında 24 aralık 1918''de Fransız birlikleri, işbirlikçi Ermeni çeteleriyle Adana''yı işgal etti. Türk milis kuvvetlerinin şiddete direnmesi, işgalcilerin önemli kayba uğramalarına neden oldu. 20 Ekim 1921''de imzalanan Ankara İtilafnamesi hükümleri uyarınca 5 Ocak 1922''de Fransız işgal kuvvetleri kentten çekildi. Bu tarih, halen Adana''nın kurtuluş günü olarak kutlanmaktadır.

Ekonomi
Tarımda makineleşme ve sulama çok gelişmiştir. Ekili alanın yaklaşık %20''sinde tarım yapılır. Bu, Türkiye ortalamasının iki katından fazladir. 19. Yüzyil''in ikinci yarısında ABD''deki uzun iç savaşın pamuk üretimini aksatmasıyla artan dış istem, tarımın gelişmesinde etkili oldu. 1950''den sonraki yıllarda yolların, liman ve sulama tesislerinin yapılması, taşkınlıklara karşı önlem alınması, bataklıkların kurutulması, yeni endüstri alanlarının kurulması giderek artan ve çeşitlenen tarımsal ürünlerin yetiştirilip işlenmesi sonucu buraya başka bölgelerden gelip yerleşenlerin sayısı arttı.

Adana Türkiye''nin sürekli ya da en çok göç alan illerdendir. Her yıl özellikle pamuk hasadı sırasında onbinlerce tarım işçisi, geçici olarak Adana''ya gelir ve bunlarin birçoğu yerleşir. Son yıllarda Güneydoğu terörü nedeniyle göç alımı daha da yogunlaşmış durumdadır. Adana''da işleme endüstrisi, özellikle tarımsal ürünleri işleyen kollar 1950''den sonra büyük gelişme gösterdi. Başlıcaları çırçır, pamuk ipliği, pamuklu dokuma, besin maddeleri (un ve bitkisel yağ), sabun, kereste, çimento endüstrileridir. İlde ayrıca birçok tamirhane ve dökümhane de vardır. Türkiye''deki endüstri işçilerinin yaklaşık %7''si Adana''dadır.

1950''li yıllarda hızlı kentleşmeye bağlı olarak inşaat malzemesi üreten fabrikalar da faaliyete başlamıştır. 1956 yılında Osmaniye, Gaziantep, İçel, Konya yollarının birinci sınıf yol durumuna gelmesi Adana''nın transit merkez olmasını sağlamış ve ilin önemi artmıştır.

İl genelinde faaliyet gösteren ve Adana Sanayi Odası''na kayıtlı, 10 ve daha üstünde işçi çalıştıran işyeri sayısı 732''dir. Bu rakam düşük olarak görülebilir. Ancak faaliyet gösteren sanayi işletmelerinin birçoğu büyük ölçekli olup çok sayıda işçi istihdam edilmektedir. Bu gün ülke genelinde faaliyet gösteren 500 büyük sanayi kuruluşunun 18 adedi Adana''da bulunmaktadır.

Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı projesinin gerçekleşmesi konusunda da çalışmalar yapılmaktadır.

Turizm
Arkeolojik sit bölgeleri, tarihi kalıntılar ile kültürel ve etnoğrafik değerler; Adana ilinin en önemli turizm kaynaklarındandır İlde çeşitli uygarlıklara ait toplam 65 adet büyük boyutlu sit alanı bulunmaktadır. Bu sit alanları içinde Kozan merkez ve Seyhan ilçe merkezi gibi kentsel sitler, Misis, Magarsus, Anavarza gibi arkeolojik sitler, Ağyatan, Akyatan, Yumurtalık Lagünü gibi doğal sitler, ayrıca anıtsal nitelikli kültür varlıkları da bulunmaktadır. Bunlar Misis ve Adana Taşköprüsü, Ulucami, Arasta, han-hamam gibi dini, askeri ve resmi yapılardır.

Karatepe konumu itibariyle, arkeolojik değerlerinin yanısıra doğal güzellikleri de içermektedir. Sit Bölgesi Aslantaş baraj gölü, çam ormanları ile kaplıdır ve bu alan 7.715 hektar büyüklüğündeki Karatepe-Aslantaş Milli Parkını oluşturmaktadır. İlde kültür amaçlı gezilerin önemli bir kısmı Karatepe''ye yapılmaktadır. Baraj gölünün yarattığı peyzaj, anılan orman varlığı nedeni ile Ege-Akdeniz kıyılarında görülen manzaralarla eşdeğerdir. Bu özellikleri ile Karatepe, doğa ve kültür değerleri karışımını sergileyen bir açık hava müzesidir.

Eski bir tarihi geçmişi olan Adana yöresinde çeşitli uygarlıklar yaşamış ve iz bırakmışlardır. Bu kültür sentezini oluşturan etkenler içinde Hitit kültürü ağırlıklı bir yer tutmakla birlikte, diğer ulusların verdiği katkılarla da tarih boyunca zenginleşmiştir. Burada hüküm sürmüş 10 medeniyetin etkileri Adana''nın kültür yaşamında, hala görülmekte ve hissedilmektedir. Adana ve Çukurova kültürünü önemli şekilde etkileyen gruplar özellikle göçebe, Türkmen ve yörük aşiretleridir.

Kaynaklar
T.C. Adana Valiliği : www.adana.gov.tr
Adana Büyükşehir Belediyesi : www.adana-bld.gov.tr
Çukurova Üniversitesi Adana Tanıtım Sitesi : adana.cukurova.edu.tr
Vikipedi, Özgür Ansiklopedi : tr.wikipedia.org

 

Proje Sponsoru Proje Organizasyonu Copyright© 2006 - Arkitera Mimarlık Merkezi